27.03.2017

​Οι γυναίκες εξερευνητές που άλλαξαν τον κόσμο

του Νίκου Τόδουλου





Από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου διάβαζα για τους μεγάλους εξερευνητές, θαλασσοπόρους, γεωγράφους, ποντοπόρους, από τα αρχαία χρόνια μέχρι και σήμερα, μελετούσα τις αποστολές τους, έψαχνα πληροφορίες για άγνωστες πτυχές της ζωής τους και διάβαζα τα ημερολόγια τους προσπαθώντας να αποκρυπτογραφήσω τους σύνθετους χαρακτήρες τους.
 
Ένα πράγμα που μου είχε διαφύγει μέχρι πριν από μερικά χρόνια είναι ότι όλοι αυτοί οι μεγάλοι εξερευνητές που μελετούσα και συγκέντρωνα στοιχεία είχαν ένα κοινό στοιχείο. Ήταν όλοι άνδρες! Μα ήταν δυνατόν; αναρωτήθηκα κάποια στιγμή. Να μην υπάρχουν γυναίκες με σημαντικό ρόλο στις μεγάλες εξερευνήσεις;
 
Κι’όμως μετά από αρκετή έρευνα βρήκα ότι υπήρξαν γυναίκες πρωτοπόροι, που διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στην ιστορία των εξερευνήσεων, που άλλαξαν με τις αποστολές τους τον κόσμο, ζώντας στην αφάνεια, χωρίς να λάβουν την αναγνώριση και φήμη που τους άξιζε και αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης για πολλές μετέπειτα αποστολές. Γυναίκες που δεν δέχονταν περιορισμούς, ιδιοφυείς, αποφασιστικές, θαρραλέες που συνέφεραν τα μέγιστα στην έρευνα ανεξερεύνητων περιοχών.
 
 
 
Jeanne Baret
Ο πρώτος «θηλυκός ναύτης» που έκανε τον γύρο του κόσμου


Όταν Γάλλος φυσιοδίφης Philibert Commerson αποφάσισε να πλεύσει γύρω από όλο τον κόσμο το 1766, συνοδευόταν από τον βοηθό του κύριο Jean Baret – επίσης γνωστή ως κυρία Jeanne Baret, την τότε οικονόμου του. Τότε γυναίκες δεν είχαν τη δυνατότητα να υπηρετήσουν σαν πλήρωμα σε πολεμικά πλοία, έτσι έπρεπε να μεταμφιεστεί σαν άντρας εάν ήθελε να δει τον κόσμο.
 
Στην Ταϊτή, το πλήρωμα την ανακάλυψε – αλλά την επαίνεσαν για την μαγειρική της μέχρι τότε και αποφασίστηκε ότι θα παραμείνει στο σκάφος, έως ότου το πλοίο επέστρεφε στη Γαλλία. Ο καπετάνιος του πλοίου έγραψε, «Θαυμάζω την αποφασιστικότητά της. Έχω λάβει μέτρα για να εξασφαλίσει ότι δεν θα έχει κάποια δυσάρεστη εμπειρία. Το δικαστήριο πιστεύω ότι θα είναι, επιεικής και θα την συγχωρέσει για την παραβίαση των βασιλικών διαταγμάτων. Το παράδειγμα της δύσκολα θα είναι μεταδοτικό σε άλλες γυναίκες.»
 
Ο Commerson αρρώστησε στον Μαυρίκιο και η Baret έμεινε μαζί του να τον φροντίσει. Μετά τον θάνατό του, παντρεύτηκε έναν Γάλλο στρατιώτη και το ζευγάρι επέστρεψε στην Γαλλία μαζί. Έλειπε μακριά για μια δεκαετία, σε μία από τις μεγαλύτερες περιπέτειες της εποχής.

 
 
Alexandra David-Néel
Η πρώτη κυρία στην «απαγορευμένη πόλη»


 
Στις αρχές του 1900 ήταν παράνομο να επισκεφθεί κάποιος το Θιβέτ, αλλά αυτό δεν αποθάρρυνε την γεννημένη στο Παρίσι, Alexandra David-Néel. Με την συνοδεία ενός νεαρού βουδιστή μοναχού, τον Aphur Yongden, η David-Néel ξεκίνησε από την Κίνα με προορισμό την πρωτεύουσα του Θιβέτ, Λάσα, το φθινόπωρο του 1923.
 
Μεταμφιέστηκαν σαν προσκυνητές. Η ίδια αναφέρει στο ημερολόγιο της «Έτριψα ένα υγρό κομμάτι κινεζικού μελανιού πάνω στα δικά μου καστανά μαλλιά. Κρέμασα μεγάλα σκουλαρίκια στα αυτιά μου και αλλοίωσαν την εμφάνισή μου. Τέλος έβαλα στο πρόσωπό μου μια πούδρα από ένα μείγμα κακάο με κάρβουνου, για να αποκτήσει το δέρμα μου μια σκουρόχρωμη όψη». Κρυμμένα στα ρούχα τους είχαν πυξίδες, μαχαίρια και δύο πιστόλια.
 
Μετά από τέσσερις μήνες περπάτημα, έφτασαν στη Λάσα – και πέρασαν δύο μήνες εξερευνώντας τους ναούς και τις γραφικές και πολύχρωμες γιορτές του Θιβέτ. Όταν η David-Néel επέστρεψε και διηγήθηκε τις περιπέτειες της για τους οκτώ μήνες που είχε περιπλανηθεί στα άγνωστα μέρη του Θιβέτ, στους άνδρες ομολόγους της, εκείνοι είχαν μείνει άναυδοι και όπως αναφέρει και η ίδια «κανένας δεν μπορούσε να βρει μια λέξη να μου απαντήσει.»
 
 
Annie Londonderry
Η
πρώτη γυναίκα που ποδηλάτησε σε όλο τον κόσμο


 
Η Annie Londonderry ξεκίνησε την ποδηλατική της περιπέτεια, να κάνει τον γύρο του κόσμου, στην Μασαχουσέτη στις 25 Ιουνίου 1894. Ένα πλήθος από 500 άτομα συγκεντρώθηκαν για να την αποχαιρετήσουν. Η διαδρομή – η οποία ήταν σκανδαλώδης τότε για τη φιλοδοξία της - θα διέσχιζε τις Ηνωμένες Πολιτείες, μέσα από την Ασία και την Ευρώπη, και στη συνέχεια πίσω στην Βοστώνη.
 
Είχε προγραμματίσει να ολοκληρώσει το ταξίδι σε λιγότερο από 15 μήνες, κερδίζοντας ένα στοίχημα 10.000 δολαρίων με δύο επιχειρηματίες από την Βοστόνη. Αλλά υπήρχαν πολλά πράγματα οι δημοσιογράφοι δεν γνώριζαν. Η Londonderry δεν ήταν η σκληροτράχηλη εξερευνητής που ο κόσμος πίστευε αλλά στην πραγματικότητα μια νεαρή κοπέλα 24 ετών, μετανάστης από την Λετονία από μια φτωχή γειτονιά στο West End της Βοστώνης και μια αρχάρια ποδηλάτης. Η πρόοδος της ήταν αργή αλλά σταθερή, την οποία δυσκόλευε ο κορσές και η φαρδιά φούστα που θεωρείτο ως υποχρεωτική αμφίεση για μια καθώς πρέπει και αξιοσέβαστη γυναίκα εκείνη την εποχή. Τελικά, τα αντικατέστησε με ένα γυναικείο παντελόνι γυμναστικής. Ανέφερε την πρόοδο της στις εφημερίδες των ΗΠΑ-με ιστορίες για κυνήγια με Ευρωπαίους αριστοκράτες στην Ινδία, ένα τραύμα από πυροβολισμό που υπέστη στην Ιαπωνία και την αφόρητη ζέστη και θερμοπληξία στη Σρι Λάνκα. Η Londonderry επέστρεψε πίσω στην Βοστώνη στις 24 Σεπτεμβρίου 1895 – μόλις μία ημέρα πριν την προθεσμία των 15 μηνών.
 
 

 
Marianne North
Η ζωγράφος του κόσμου


 
Το 1860, η Marianne North ερασιτέχνης κηπουρός και ζωγράφος, διέσχισε τον ωκεανό για την Αμερική, κουβαλώντας πινέλα, μπογιές, ένα καβαλέτο, και την αγάπη της για τα λουλούδια. Στη συνέχεια ταξίδεψε στη Τζαμάικα, στο Περού, στην Ιαπωνία, στην Ινδία και την Αυστραλία. Επισκέφτηκε όλες τις ηπείρους εκτός από την Ανταρκτική, ψάχνοντας νέα λουλούδια για να ζωγραφίσει. «Εντυπωσιάστηκα από την ποικιλία των θεμάτων που μπορούσα να ζωγραφίσω», έγραψε. «Οι λόφοι ήταν καταγάλανοι, στοιβαγμένοι ο ένας πάνω στον άλλο. Δεν είχα ξαναδεί τόσα χρώματα». Χωρίς αεροπλάνα ή αυτοκίνητα και με τους δρόμους να σπανίζουν, η North καβάλησε γαϊδουράκια, σκαρφάλωσε γκρεμούς, και διέσχισε βάλτους για να βρει τα φυτά που έψαχνε. Όλα αυτά φορώντας τα συνηθισμένα ρούχα της εποχής, μακριά φορέματα ως το πάτωμα. Καθώς η τέχνη της φωτογραφίας δεν είχε τελειοποιηθεί, οι πίνακες της North χάρισαν στους Ευρωπαίους βοτανολόγους τις πρώτες ματιές σε κάποια από τα σπανιότερα φυτά όπως τα τεράστια σαρκοφάγα φυτά του Βόρνεο, την Αφρικανική Κνιφόφια, και πολλά άλλα είδη που πήραν το όνομα της καθώς ήταν η πρώτη Ευρωπαία που τα κατέγραψε στη φύση.
 

 
Isabella Lucy Bird
Η περιπετειώδης


H Isabella Lucy Bird ήταν μια Αγγλίδα εξερευνήτρια, συγγραφέας, φωτογράφος και φυσιοδίφης που έζησε το 19ο αιώνα. Ήταν η πρώτη γυναίκα που κατάφερε να εκλεγεί μέλος της Βασιλικής Γεωγραφικής Εταιρίας  το 1872. Κατά τη διάρκεια της ζωής της έζησε πολλές περιπέτειες. Μερικές από αυτές είναι η αναρρίχηση της  στις ηφαιστειακές κορυφές της Χαβάης, το ταξίδι της για εκατοντάδες μίλια στον ποταμό Γιανγκτσέ στην Κίνα και η συμβίωση της με τους Αϊνού, τους ιθαγενείς κατοίκους  των βόρειων ιαπωνικών νησιών Χοκάιντο. Πέθανε το 1904 αφού επέστρεψε από ένα ταξίδι που έκανε στο Μαρόκο.
 
 

Mary Kingsley
Η σεμνή τυχοδιώκτης



Στην ηλικία των 30 ετών, τον Αύγουστο του 1893 η Mary Kingsley αποφάσισε να σχεδιάσει μια αποστολή στην Σιέρρα Λεόνε. Η μοναχική Αγγλίδα ντυμένη με τον μόνο τρόπο που ήξερε, με έναν κορσέ και μια ογκώδη φούστα εποχής, ταξίδεψε εκεί πού κανένας ευρωπαίος δεν είχε πάει πριν από αυτήν. Για την Kingsley η ενδυμασία δεν ήταν απλώς ένα θέμα της Βικτωριανής ευπρέπειας αλλά πίστευε με σθένος ότι οι άνθρωποι που συνάντησε στην Αφρική άξιζαν την ίδια προσοχή και τον σεβασμό με τους ίδιους ανθρώπους που συναναστρεφόταν στο Λονδίνο. Με τα χρόνια, ολοκλήρωσε πολλά ταξίδια στην Δυτική Αφρική με τα πόδια μέσα στις ζούγκλες, στα παρθένα δάση και με κανό πλέοντας στους αφιλόξενους ποταμούς και βρέθηκε αντιμέτωπη με πολλούς κινδύνους από άγρια θηρία μέχρι τροπικές ασθένειες. Η ίδια στο ημερολόγιο της έγραψε «Τα μεγάλα αφρικανικά δάση είναι σαν μια μεγάλη βιβλιοθήκη, στην οποία, μέχρι στιγμής, μπορώ να κάνω λίγα παραπάνω από ότι να χαζεύω τις φωτογραφίες».
 
 

Louise Boyd
Η γυναίκα των πάγων


Η Boyd, γνωστή και ως  Ice Woman, ήταν η πρώτη γυναίκα που το 1955 σε ηλικία 68 ετών  πέταξε πάνω από τον Βόρειο Πόλο. Η Boyd αργότερα δέχτηκε σκληρή κριτική από τον τύπο, επειδή τα πρώτα ταξίδια της στην Αρκτική  συνδυάστηκαν με κυνήγι πολικών αρκούδων. Η ίδια φρόντισε οι επόμενες αποστολές της να είναι περισσότερο παραγωγικές και επιστημονικές. Έκανε έρευνες σε διάφορα πεδία, μεταξύ των οποίων ήταν  και η έρευνα για την επίδραση των πολικών μαγνητικών πεδίων στις ραδιοεπικοινωνίες. Πριν το ταξίδι της στο Βόρειο Πόλο, η Boyd ήταν ήδη διάσημη καθώς συμμετείχε σε έρευνα για τον εντοπισμό και την διάσωση του Νορβηγού εξερευνητή Roald Amundsen,  που κράτησε 10 εβδομάδες. Παρότι ο Amundsen δεν βρέθηκε ποτέ, η Boyd τιμήθηκε με τον Σταυρό του Τάγματος του Αγίου Olav από τον βασιλιά Haakon της Νορβηγίας, για τη γενναία και αδιάκοπη συμμετοχή της στην αναζήτηση.
 
 
Amelia Earhart
Η ιπτάμενη πρωτοπόρος



Με το πρώτο φως της αυγής, στις 20 Μαΐου του 1932,, η Amelia Earhart με το κόκκινο μονοκινητήριο Lockheed Vega απογειώθηκε από έναν μικρό αεροδιάδρομο στο Newfoundland, του Καναδά, με κατεύθυνση προς τα ανατολικά και όρισε πορεία για το Παρίσι. Αλλά τα προβλήματα άρχισαν σχεδόν αμέσως μόλις που αφήσει πίσω της την στεριά. Πολύ δυνατοί άνεμοι επιβράδυναν της πορεία της και η άτρακτος καλύφθηκε με πάγο. Τα αλτίμετρο χάλασε και δεν μπορούσε να είναι σίγουρη για το υψόμετρο της πτήσης – μια άκρως επικίνδυνη κατάσταση για κάθε πιλότο. Επιπλέον καύσιμα διέρρευσαν μέσα στο πιλοτήριο και ο κινητήρας έβγαζε φλόγες. Παρόλα αυτά, διατήρησε την ψυχραιμία της και προσγειώθηκε σε ένα λασπωμένο χωράφι κοντά στο Londonderry – όχι στο Παρίσι, αλλά αρκετά κοντά. Εκείνη είχε πετάξει 3,241 χιλιόμετρα σε 15 ώρες και 18 λεπτά και έγινε ο δεύτερος άνθρωπος και η πρώτη γυναίκα που κατάφερε να πετάξει πάνω από τον Ατλαντικό ολομόναχη. Η Earhart κατόρθωσε να σπάσει αρκετά ρεκόρ, συμπεριλαμβανομένων και της πρώτης μοναχικής πτήσης από τη Χαβάη, Καλιφόρνια, το 1935. Χάθηκε πάνω από τον Ειρηνικό στην προσπάθεια της για τον μοναχικό γύρο του κόσμου.
 
 
Gertrude Bell
Ο θηλυκός Λόρενς της Αραβίας



Η Gertrude Bell ήταν ταξιδευτής, ορειβάτης, αρχαιολόγος και ειδικός στις Αραβικές επιστήμες. Στις 16 Δεκεμβρίου 1913, ξεκίνησε από τη Δαμασκό διασχίζοντας αφιλόξενες ερήμους μέχρι την απομονωμένη περιοχή Ha'il (τώρα βρίσκεται στο βόρειο τμήμα της Σαουδικής Αραβίας), σε μια τρίμηνη αναζήτηση για αυτή την απομακρυσμένη περιοχή. Βρέθηκε στο Ha'il και κατέγραψε και φωτογράφισε την καθημερινή ζωή των κατοίκων – ο πρώτος δυτικός που κατάφερε να το πράξει – και εδραιώθηκε ως εμπειρογνώμονας για τη Μέση Ανατολή. Η Bell εργαζόταν για τον Ερυθρό Σταυρό κατά την έναρξη του πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά τον Νοέμβριο του 1915 επέστρεψε στο Κάιρο για να βοηθήσει την Βρετανική αντικατασκοπεία. Τοποθετήθηκε στην Βαγδάτη μετά την κατάκτηση της το 1917 και είχε ιδιαίτερη ευθύνη για την επικοινωνία με τον τοπικό πληθυσμό. Έπαιξε σημαντικό ρόλο στις συζητήσεις πέρα από τη μορφή της κυβέρνησης και για τον σχεδιασμό της νέας χώρας του Ιράκ.